Çocuk, Çocukluk

ÇOCUK, ÇOCUKLUK

Çocukluk Çağı

Doğumdan sonra çocuğun gelişiminin yolunda gitmesi, geçiş aşamalarını (diş çıkarma, yürüme vb.) kolay geçirmesi için yapılan birçok dinsel-büyüsel ve kültürel uygulamalar görülmektedir. Tespit ettiğimiz bulgulardan bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz:

Diş Hediği/Buğdayı: Bebeğin ilk dişi çıktıktan sonra yapılan törene bazı yerlerde, “diş buğdayı”, “diş hediği”, “diş göllesi” gibi adlar verilmektedir. Bu uygulamanın temelinde, daha sonraki dişlerini kolay çıkarması, dişlerinin sağlam olması gibi nedenler yatmaktadır.

“Diş buğdayına biz aşure çorbası, deriz.” (İnönü-Merkez)

“Çocuğun dişini önce kim görürse, o, çocuğa hediye alır.” (Mihalgazi-Alpagut Beldesi, Han Merkez)

“Diş göllesi yedi eve dağıtılır. Buğdayla mercimek pişirirler. Gölle çocuğun başının üstünde çevrilir. Dişi daha çabuk, daha kolay çıksın diye, yapılır.” (Han Merkez)

Tırnak-Saç Kesme: Çocuğun ilk tırnak kesimi 2-3 aylık olduğunda yapılırdı. Saçı az olan kız çocukların saçları sıfıra vurulur ve koyun gübresi kafasına sürülerek saçın gür çıkması beklenirdi.

Yürüme: Çocuk yürümesi gereken zamanda yürüyemez ya da yürürken çok düşerse, bu durumdan kurtulması için uygulanan pratikler vardır. Bunlardan en çok rastlananı köstek kesmedir. “Genellikle zararlı cinler tarafından vurulduğuna inanılan bu köstek, genellikle ‘köstek kesme’ diye adlandırılan bir işlemle giderilmektedir.” (Örnek 1995: 164)

“Çok düşen çocuğa ‘köstek ekmeği’ yapılır. Bir çörek yaparız. Hamurun içine karbonat, yoğurt koyarız, pişiririz; sokaktaki çocuklara dağıtırız.”(İnönü-Seyitali Köyü)

“Yürümesi geciken veya çok düşen çocuğun kösteğini koparırız (köstek kopartma). Çocuk yürümüyor ya da çok düşüyorsa, babası lokum, bisküvi alır; konu komşuyu gençleri çağırır. Çocuğu yaşlı biri kucağında tutar; çocuğun ayak başparmaklarına ip bağlarlar. Biri gelip o ipi koparıp kaçar. Kaçtığı zaman da, öteki bir genç de eline bir tas su alır, kaçan gencin üstüne su atar, ondan sonra gelir. Herkes üç beş lira, ne getirirse tepsiye atar; ondan sonra lokum, bisküvi dağıtılır.” (Mahmudiye- Balçıkhisar Köyü)

Nazar: Nazar, belli kimselerde (özellikle mavi gözlü kişilerde) bulunduğuna inanılan, kıskançlık veya hayranlıkla bakıldığında insanlara zarar veren; uğursuzluk ve kem göz olarak bilinir. Anadolu halk kültüründe “göz değmesi” olarak adlandırılan nazar inancının, özellikle yeni doğmuş çocuk üzerinde çok etkili olduğu düşünülür. Çocuğu nazardan korumak veya nazar değmiş çocuğu sağaltmak için yapılan birçok uygulama vardır. Eskişehir iline bağlı yerleşim birimlerinde tespit ettiğimiz nazarla ilgili bazı uygulamalar şöyledir:

“Çocuğa nazar değmesin diye, mavi boncuk takarız. Eğer nazar değerse, çocuğu okuruz. Nazarı değen kişinin elbisesinden, habersizce, bir parça keser; çocuğun burnunda tüttürürüz.” (Mahmudiye-Balçıkhisar Köyü, Merkez-Musaözü Köyü)

“Nazar değdiren kişi biliniyorsa, o kişiden habersiz, evinin eşiğinden bir parça alınır; getirilip yakılarak, tütsü yapılır.” (Beylikova-Yukarı İğdeağacı Köyü)

“Nazar değdi diye, hocaya okuturduk.” (Mahmudiye-Doğanca Köyü)

Kaynaklar:

ACIPAYAMLI, O. Türkiye’de Doğumla İlgili Adet ve İnanmaların Etnolojik Etüdü. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1961.

BORATAV, Pertev Naili. 100 Soruda Türk Folkloru. İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1994. EMİROĞLU K. – AYDIN, S. Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003. Gümüşhane Halk Kültürü Alan Araştırmaları. İstanbul: Gümüşhane Valiliği Yayınları, 2009. HAVİLAND, W. A. Kültürel Antropoloji. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2002.

HAVİLAND, W. vd. Kültürel Antropoloji. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2008. İNAN, A. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995.

KOTTAK, C. P., Antropoloji. Ankara: Ütopya Yayınevi, 1994. Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü Halk Kültürü Bilgi ve Belge Merkezi CD2013.0011-0024 ve CD2013.0094-0103 numaralı ses kayıt CD’leri. Derleyenler; Yeliz KILIÇASLAN, Emine YILDIRIM YILMAZER

STRAUSS, Levi C. Modern Dünyanın Sorunları Karşısında Antropoloji. İstanbul: Metis, 2012. MAUSS, M. Sosyoloji ve Antropoloji. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2011.

ÖRNEK, S., V., Geleneksel Kültürümüzde Çocuk. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1979.

ÖRNEK, S. V., 100 Soruda İlkellerde Din Büyü Sanat Efsane . İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1995.

ÖRNEK, S., V., Türk Halk Bilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1995.

REED, E. Kadının Evrimi Anaerkil Klandan-Ataerkil Aileye. İstanbul: Payel Yayınları, 1994.